Wilhelm Reich – Dune mentat, comparison

I seek questions that form the best images

Doing this, you never thought of yourself as clever, that you had the formula to provide the solution. You remained as responsive to new questions as you did to new patterns.Testing, re-testing, shaping and re-shaping. A constant process, never stopping, never satisfied. It was your own private pavane, similar to that of other Mentats but it carried always your own unique posture and  steps.

– Frank Herbert, Chapter House Dune, p. 74, New English Library, London (1985)

Then consider this:

Theologian Robert S. Corrington emphasizes Reich’s unusual thinking power in his 2003 Reich biography. He considers Reich to have had an almost unparalleled ability to synthesize knowledge from vastly diverging fields “simultaneously maintaining several seemingly incompatible conceptual horizons in one expanding categorial and phenomenological space, while also making continual reconstruction and reconfigurations that correspond to an expanding phenomenal data field.”[1]. Corrington asserts that while Freud at best could work out one or two categorial horizons simultaneously, “Reich […] could hold a number of horizons in his mind while reshaping each one under the creative pressure of the others, […]producing a rich skein from the game strategies of (1) transformed psychoanalysis, (2) cultural anthropology, (3) economics, (4) bioenergetics, (5) psychopathology, (6) sociology, and (7) ethics.[

Seksualøkonomi. ein psykologisk teori om det levande

Seksualøkonomi

ein psykologisk teori om det levande1

VED OLA RAKNES

Det kan ved fyrste augnekastet sjå underleg ut at ein teori om det levande kan ha fått namnet seksualøkonomi. Noko heng dette saman med framvoksteren av teorien, men dertil kjem at dette namnet karakteriserar noko av det som er sjølve kjernen i denne teorien, såleis som vi seinare skal sjå.

Opphavsmannen både til teorien og til namnet er den austerrikske lækjaren og psykologen dr. Wilhelm Reich, som til våren (1941) vert 44 år gamal. Han er no professor i medisinsk psykolo-gi ved New School for Social Research i New York, frå hausten 1939. Dei arbeida som skulle verta grunnleggjande for den nye granskingsgreina, dei skreiv han i åra 1925-1938. Han hadde etter sin medisinske embetseksamen i Wien (1922) byrja praktisera som psykoanalytikar der i byen og vann seg snart eit godt namn og ein stor praksis, og grunnleggjaren av psykoanalysen, Sigmund Freud, sette store voner til den unge lækjaren. Han vart snart leiar for øvingsseminaret ved det psykoanalytiske instituttet i Wien og vart snart ein av dei førande psykoanalytikarane, både når det galdt praktisk terapi, teknikk, teori og lærardugleik. Jamsides med dette arbeidet var han og mykje med i den sosialistiske ungdomsrørsla i heimbyen, og arbeidde dertil mykje med seksual-rådgjeving. Det var lærdomar og impulsar frå dette mangslungne arbeidet som fyrst førte han til ei utdjuping av dei psykologiske, særleg dei massepsykologiske, teoriane åt Freud, og som seinare førde han til å skilja lag med meisteren og til å forma ut sin eigen teori og teknikk på eit nytt grunnlag, som òg gav rom og vokstervilkår for det som er sant og leveført i psykoanalysen.

I 1930 flutte Reich til Berlin og heldt fram med arbeidet sitt der, på alle område. I politikken hadde han stort følgje av ungdomar innan kommunist-partiet, men mange eldre leidarar var redd han skulle draga interessa åt ungdomen for mykje bort frå den reint økonomiske klassestriden, så dei fekk han utstøytt or partiet. Då så nasjonalsosialismen kom til makta, laut Reich koma seg bort frå Tyskland, og han reiste då fyrst til Danmark, sidan til Sverige. Men han fekk ikkje varig opphaldsløyve i noko av desse landa. Hausten 1934 kom han til Oslo, der han ei tid fekk høve til samarbeid med det psykologiske instituttet ved Universitetet (professor Harald Schjelderup). I 1936 skipa han, i samarbeid med elevar frå Danmark, Noreg og Tyskland, eit eige Internasjonalt Institutt for Seksualokonomi, som no, sidan Reich reiste til Amerika, har hovudsetet sitt i New York.

Dei viktigaste skriftlege kjeldene for denne vesle utgreiinga om seksualøkonomien er alle av Reich. Det er bøkene Die Funktion des Orgasmus (1927), Der Einbruch der Sexualmoral (1931, ny, auka utgåve 1935), Der sexuelle Kampf der Jugend (1932), Charakteranalyse (1933), Die Massenpsychologie des Faschismus (1933), Psychischer Kontakt und vegetative Strömung (1935), Die Sexualität im Kulturkampf (1936), Experimentelle Ergebnisse über die elektrische Funktion von Sexualität und Angst (1937), Orgasmusreflex, Muskelhaltung und Körperausdruck (1937), og Die Bione (1938); dertil kjem ei rekkje tidsskriftartiklar, inntil 1932 i Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, frå 1934 til 1938 i Zeitschrift für politische Psychologie und Sexualökonomie. Forutan desse skriftlege kjeldene har eg tallause munnlege utsegner av Reich frå fleire års lærebehandling hjå han og frå endå lengre medarbeid i hans tekniske seminar for karakteranalyse og vegetoterapi. Endeleg lyt eg nemna at eg byggjer på eiga røynsle, både personleg oppleving og det eg har sett og høyrt av pasientar i om lag tolv års terapeutisk arbeid, fyrst i 7-8 år med psykoanalytisk teknikk, sidan med den teknikken Reich har arbeidt ut og kalla karakteranalytisk vegetoterapi.

Fyrst eit par ord om namnet seksualokonomi. Som så mange andre vitskaplege ord er det ei halvbarbarisk samansetjing av eit gresk og eit latinsk ord, det latinske sexualis, som tyder «kjønnsleg», og det greske oikonomia, «hushald, husstyring». I samsvar med dette tyder då ordet seksualøkonomi «læra om og granskinga av hushaldet med og bruket av den seksuelle energien». Korleis ei slik lære og ei slik gransking kunne verta til ein teori om det levande, det vil vonleg bli klårt av det som fylgjer. Som ein kanskje kan tenkja seg til av namnet, har den nye teorien opphavet og grunnlaget sitt i studiet av kjønnslivet, seksualiteten. No byggjer all moderne seksualgransking, som ikkje berre held seg til det biologiske, anatomiske og fysiologiske ved seksualiteten, men óg tek med det psykologiske og det sosiale, på det grunnleggjande arbeidet åt Sigmund Freud. Dette gjeld óg seksualøkonomien, og vi lyt difor stutt rekapitulera nokre av dei viktigaste stega i framvoksteren av Freuds seksualteori.

Det var arbeidet med nevrosane, fyrst og fremst med hysterien, som fyrst vekte Freuds interesse for seksualteori. Studiet av psykonevrosane, dvs. dei nevrosane som i hovudsak har eit sjeleleg grunnlag eller gjev seg sjelelege utslag, tvinga inn på han den slutninga at desse nevrosane hadde si hovudårsak i undertrykte seksuelle impulsar eller minne. Opphavleg tok Freud ordet seksuell i den tydinga som den tid var den einaste vanlege: det som har med kjønnslivet, kjønnsorgana eller forplantinga å gjera. I denne tida meinte han at psykonevrosane kom av seksuelle opplevingar, for størsteparten i barndomen, som det sidan hadde lukkast pasienten å gløyma, å trengja bort frå medvitet, å fortrengja, som Freud kalla det. Slike fortrengde minne og kjensler hadde Freud sett koma til medvit att under hypnose. Men Freud gav opp å nytta hypnosen, av grunnar som eg her ikkje treng koma inn på. I staden arbeidde han ut ein annan metode, som han kalla den psykoanalytiske til å få fortrengde ting fram i medvitet att; i hovudsaka går denne metoden ut på å få pasienten til å seia alt som fell han inn — det er det som heiter fri assosiasjon; dette, saman med draumane og mistaka åt pasienten, vert så tolka eller uttydt av analytikaren. Føremålet med den psykoanalytiske behandlinga var, og er, å gjera det umedvitne, serleg det fortrengde, medvite att, såleis at det medvitne sjølvet kan taka standpunkt til det, godkjenna eller vraka det, og dermed verta ferdig med det. Dette fører ofte med seg affekt-utbrot, og det var ikkje minst dei som gjorde at den psykoanalytiske behandlinga titt vart kalla ein avreageringsmetode. Dette treng eg elles ikkje gå nærare inn på her. Eg berre minner om at det var med denne metoden Freud oppdaga barneseksualiteten og den grunnleggjande rolle den spelar i livet, både hjå nevrotikarar og hjå friske menneske.

Det umedvitne sjelelivet som Freud ved den nye metoden sin støytte på, var bokstavleg fullt av seksualitet, eller rettare, som Freud seinare fann, av seksualitet og aggresjon; aggresjonen skal eg i denne samanheng lata liggja og berre halda meg til seksualiteten. For kvart steg, så å seia, kom det opp i dagen seksuelle impulsar, ynske og fantasiar med tydeleg tilknyting til barndomsminne og barndomssituasjonar. Freuds fyrste slutning var at desse ynska og impulsane skreiv seg frå seksuelle hendingar i barndomen, men nognare gransking av ei hell rad med tilfelle viste at dei «hendingane» Freud hadde meint å kunna slutta seg til, aldri hadde hendt — anna enn i fantasien, i ynsket åt pasienten. Med andre ord, det var i stor mon ynske og fantasiar som hadde spela den rolla Freud fyrst hadde tillagt seksuelle hendingar. Visseleg tar det i mange tilfelle òg seksuelle hendingar med, anten så at barnet sjølv hadde gjort noko seksuelt og kome ut for inngrep frå dei vaksne, eller at vaksne hadde gjort noko seksuelt med barnet som så seinare hadde kome til å skjemmast av det og fortrengja det, eller at barnet hadde vore vitne til seksuelle handlingar vaksne imellom med ein affekt som det ikkje var i stand til å meistra. Straks Freud såg dette, utvida han seksualitetsomgrepet sitt til å femna ikkje berre seksuelle gjerningar, men òg alle slags seksuelle impulser, ynske og fantasiar. Og årsaka til nevrosane var då undertrykking, fortrenging, av all slags seksualitet i den utvida tydinga av ordet.

Om lag samstundes synte det seg at det måtte ei ny utviding av omgrepet til. For det viste seg at ein heil del av det som kom opp i dagen under den psykoanalytiske behandlinga, og som tydeleg og tvillaust skreiv seg frå barneåra, det kom inn under det som hjå vaksne folk heiter perversjonar eller seksuelle avvik. Dei seksuelle kjenslene, impulsane osfr. knyter seg nemleg ikkje berre til kjønnsorgana, men til mange andre stader på kroppen òg, serleg til munnen, til enden med endetarmsopninga, til urinvegane og til brystet, i særlig tilfelle òg til alle mogelege andre stader på kroppen, som t.d. tarmgangen, halsen, nasen, ein fot eller ei tå, for å nemna nokre dorne frå min elgen praksis. Dei kan dessutan vera knytte til handlingar som utanfrå ser ut som dej ingenting har med seksualitet å gjera, som t.d. slagsmål, framsyning av enden eller andre stader på kroppen, kiking etter kva anna folk gjer når dei trur seg usedde, kveiking av eller synet av brann, for atter å halda meg til dørne frå min eigen praksis. Alle desse ting kjennest umiddelbart som seksuelle for vedkomande pasient, eller som usømelege, uanstendige – noko som for dei fleste menneske tyder det same som seksuell. Dei har dertil det til felles at dei hjå somme vaksne i somme situasjonar kan føra til seksuell utløysing, til ejakulasjon hjå mannen, til ein meir eller mindre tydeleg orgasme hjå kvinna. Freud var ikkje i tvil om at alt dette òg måtte koma inn under omgrepet seksualitet, og det er i denne utvida tyding ordet har vore nytta i all psykoanalytisk litteratur sidan.2)

Freuds vidare gransking førde han snart til den oppdaginga at dei nemnde seksuelle avvik eller perversjonar, eller somme av dei, finst hjå alle bom, og at dei let seg føra attende til visse alderssteg; barnet var, sa han, polymorft perverst, sjølvsagt sett frå ein vaksen synsstad. På grunnlag av sine funn og den orden han etter kvart fann i dei, stelte han opp sin grunnleggjande seksualteori, i dei vidgjetne Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie, som kom ut i 1905. Han viser der korleis seksualdrifta åt barnet utviklar seg frå fødselen av og heilt fram til vaksen alder — den fyrste framstellinga av denne utviklinga som i det heile finst. Som dei tre viktigaste stega i denne utviklinga set han opp det orale, det anal-sadistiske og det genitale eller falliske. Etter det sistnemnde steget, som dei fleste bom vert ståande på fram til fem-seks-årsalderen, kjem det vanleg nokre år til fram mot puberteten, då seksualiteten synest spela ei mindre rolle, i minsto i det medvitne sjelelivet. Etter denne såkalla latenstida vaknar seksualiteten til nytt liv i førpuberteten. Etter ein del leiting og vanskar og delvis omlaging fram gjennom pubertets-åra, når kjønnslivet hjå dei fleste fram til vaksne former, der samlege med ein make av det andre kjønnet har eit nokolunde fast rom. Eg kan ikkje her gå inn på detaljar i denne utviklinga, eller på dei mange avvik eller anomaliar ein kan finna på alle steg og av dei mest ulike årsaker. Berre tre-fire ting vil eg her draga fram, sidan dei spelar så stor ei rolle både i Freuds seksualteori og nevroselære, og i den seinare utviklinga av nevroselæra og seksualteorien.

Den fyrste er at dei aller fleste avvik eller skakk-køyringar i driftsutviklinga kjem av inngrep frå oppsedarane. Desse avvika er òg, stort sett, grunnlaget for nevrosane, som etter det har sitt opphav i ein konflikt mellom biologisk driftliv og den sosiale omverda — meir populært sagt: Nevrosane kjem av seksualhemningar.

Den andre er at Freud såg dei ymse drift-utslag som særsklIde drifter, — partialdrifter av seksualdrifta kalla han dei. Desse partialdriftene kunne ha dei mest ulike lagnader. Sams for dei var at dei seg-imellom liksom delte den samla energien, libido som Freud kalla han, såleis at når ei partialdrift var sterk, så gjekk det ut over dei andre som vart tilsvarande veikare. Freud samanlikna dei med kommuniserande myrer.

Den tredje er Freuds påvising av at ein del av seksualenergien, av libido, kan leiast bort frå seksuelle føremål til andre, ikkje-seksuelle. Er desse føremåla samfunnsgagnlege, eller i minsto sosialt godkjende, kallar Freud denne avleiinga for sublimering. Alt i dette namnet ligg det ei nedvurdering av dei seksuelle føremåla samanlikna med dei andre. Freud kom då og til å sjå ein viss motsetnad mellom sublimering og seksuell tilfredsstilling, mellom fri seksualitet og kultur. I dette stykket er seksualøkønomien usamd med Freud, av grunnar som vi sidan skal koma til.

Den fjerde og siste tingen i Freuds seksualteori som eg her skal nemna, er hans påvising av den seksuelle bindinga mellom foreldre og bom, det som han kalla Ødipus-komplekset. Eg skal her ikkje koma inn på all den forarging og all den forkjetring av Freud og psykoanalysen som læra om Ødipuskomplekset har vore årsak til, heller ikkje på del grunnane som finst til å draga visse grenser for denne læra. Det eg her vil streka under, er Freuds påvising av at denne bindinga opphavleg er einheitleg, samstundes «zärtlich» og «sinnlich», for å bruka Freuds uttrykk. På grunn av seksuelle forbod eller trugsmål eller fy-rop vert denne bindinga eller draginga til foreldra kløyvt i to, i eit kjærleg straumdrag og eit sanseleg. Det siste ved tidleg, og oftast grundig, fortrengt, medan det fyrste i minsto for ei tid, får halda seg i medvitet; men ofte fører undertrykkinga av den sanselege sida av seksualiteten med seg slik harme og beiskleik, at godhugen òg ved borte såleis at dei einaste medvitne kjensler mellom foreldre og bom ved likesæle, misnøye og jamvel hat og fiendskap. I alle tilfelle fører den vanlege seksualfiendslege oppsedinga til ei kløyving i kjenslelivet mellom kjærleik på den eine sida og sanseleg trå på den andre, mellom eros og sexus, som dr. Richard Eriksen kallar det. I si ekstreme form fører denne kløyvinga til at mange menneske er seksuelt impotente saman med ein partnar dei er glade i, og at dei ikkje kan bli glade i ein partnar dei har sanseleg lyst til. I ei kanskje mildare form heiter det at «eg vil ikkje den jenta eg er glad i, så vondt at eg vil liggja med henne». Denne kløyvinga er òg grunnlaget for mange teoretiske spekulasjonar over erotikk og seksualitet.

På dette teoretiske grunnlaget arbeidde psykoanalysen eit kvart hundreår, frå kring 1900 til kring 1925. Det vart i denne tida gjort mange nye detaljfunn, som på somme punkt førde til smårettingar i teorien og i mange stykke til vidare utbygging, men utan noko grunnleggjande nytt. Det viktigaste nye for seksualteorien var kanskje påvisinga av driftgrunnlaget for ei rekkje einskilde karakterdrag og for ein del nevrotiske symptom og hemningar. Elles var det særleg to ting som dei førande psykoanalytikarane var opptekne med: på den eine sida nevroseterapien, praktisk og teoretisk, på hi sida å nytta psykoanalytiske synsmåtar i granskinga av andre sider av kulturlivet, i etnografi og historie, i kunst- og litteraturstudiet, i religions- og samfunnsvitskapen. Det vart her gjort mykje forvitneleg arbeid, som det ikkje er nokon grunn til å koma inn på i denne samanhengen. Det nye i seksualteorien som omsider kom, det hadde, liksom alle større nyvinningar innan analytisk psykologi, sitt grunnlag fyrst og fremst i det kliniske arbeidet, sidan òg i pedagogisk og sosialt arbeid på psykologisk grunn.

Det nye som kom kring 1925 var Wilhelm Reichs orgasmelære. Utgangspunktet var visse kliniske røynsler, som på den tid samla allmenn interesse innanfor den psykoanalytiske verda. Desse røynslene galdt dei mislukka tilfella, både slike som behandlinga ingen veg kom med og slike som såg ut til å bli friske ved behandlinga, men som snart, av ukjende årsaker, fall tilbake til sin nevrose eller fekk ein ny i staden. Det var studiet av og spekulasjonen over desse tilfella som fekk Freud til å føra inn ei ny drift i sin seksualteori, nemleg dødsdrifta, og som fekk Reich til å byggja eit nytt omfar på Freuds opphavlege teori, samtidig med at han gjorde denne teorien meir einheitleg, meir konsekvent.

Freud gjekk ut frå ein bestemt type av pasientar som han ikkje kunne koma nokon veg med, nemleg slike som synte det han kalla ein «negativ terapevtisk reaksjon», dvs, at dei reagerte på eit analytisk framsteg, ei ny oppdaging, eller ei rett tyding, ei som for dei sjølve kjendest rett, men ei versning av nevrosen. Freud kom til det at det som vart frigjort hjå desse pasientane, det var ei drift han hittil hadde oversett, ei destruksjons- eller dødsdrift. Denne drifta, meinte han, høyrde med til det medfødde driftutstyret åt kvart menneske, men var vanleg så innfløkt i dei ymse utslag av seksualdrifta at ein ikkje merka noko særskilt til ho, ho berre gav dei andre driftytringane ein eigen aggressiv tone. Men i særlege tilfelle, som Freud freista klårleggja, løyste denne blandinga seg opp, det kom til ei «Trieb-Entmischung», som Freud kalla det, og då kunne det henda at dødsdrifta vart den sterkaste. Denne dødsdrift-teorien til Freud vart aldri allment godkjent, ikkje eingong mellom elles rett-truande freudianar, og det både av teoretiske og praktiske grunnar, som eg ikkje no skal koma inn på. Korleis det no er innanfor det Internasjonale Psykoanalytiske Sambandet, om det der er fleirtal for eller imot dødsdrift-teorien, skal eg ikkje kunna seia noko om.

Reich gjekk ein heilt annan veg. Han samla alt det kasuistiske materiale han kunne få tak i over både vellukka og mislukka tilfelle, over nokolunde ferdigbehandla tilfelle med og utan tilbakefall, og granska kva det var som skilde mellom dei vellukka og dei mislukka tilfella, mellom dei som hadde halde seg friske og dei som hadde falle tilbake. Han fann då at dei vellukka, det var dei som hadde fått i stand og halde oppe eit tilfredsstillande genitalt seksualliv, noko som dei mislukka og recidivistane ikkje hadde. Det neste han prøvde få greie på, var kva kan seiast vera eit tilfredsstillande genitalt seksualliv og kva rolle det i det heile spelar. Resultatet av denne granskinga vart hans orgasmelære, som fekk si fyrste utforming i boka Die Funktion des Orgasmus, som kom ut i 1927 (føreordet er datert Oktober 1926). Orgasmelæra er grunnsteinen i heile seksualøkonomien, og difor lyt eg gå litt nærare inn på ho. Det genitale seksuallivet hadde hittil vore stykbarnet innanfor psykoanalytisk gransking, i alle fall når det galdt dei vaksne — noko betre var det når det galdt borna. Det var eit steg i seksualutviklinga liksom dei andre, med den skilnaden at det normalt var det endelege og at det kunne føra til barn, noko som seksualitet på andre utviklingssteg eller i andre former ikkje gjer. Korleis det elles skilde seg frå andre former av seksualitet, bortsétt frå det at det knytte seg til kjønnsorgana, korleis det såg ut hjå friske og sjuke, bortsétt frå slike grove skiplingar som impotens eller frigiditet, og kva rolle det spela både i seg sjølv og i samanlikning med andre utslag av kjønnsdrifta, det hadde vore svært lite eller slett inkje granska.

Det fyrste det galdt for Reich å få på det reine, det var korleis ei samlege må vera for å vera fullt tilfredsstillande. Han spurde ut ei rekkje med personar som syntest ha eit tilfredsstillande seksualliv, og ei samanlikning av svara deira synte at ein seksualakt ikkje er maksimalt tilfredsstillande utan han følgjer eit visst levande skjema: Akten tek til med ei spontan seksuel øsing, som aukar, fyrst seint, sidan noko snøggare, under dei innleiande kjærteikna og den fyrste delen av coitus; på dette stadiet er rørslene vilkårlege, og til ein viss grad kan ein ved dei regulera stiginga i øsinga. Når øsinga har nådd ei viss høgd, vert rørslene automatiske, øsinga stig snøgt, medvitet gløymer alt anna og herre går opp i den lukkelege overgjevinga, inntil ein når høgdepunktet, orgasmen, med tap av medvitet ein augneblink. Deretter fell øsinga brått, medvitet vender tilbake, det kjem over ein ei glad ro, ein trygg fred, som etter kvart går over i svevn eller i lyst til arbeid eller leik. Evna til denne form for seksualoppleving fann Reich herre hjå folk utan nevrotiske symptom eller hemningar. Han kalla denne evna for Orgastisk potens. Noko tilfelle av nevrosefridom utan orgastisk potens fann han ikkje. Og dermed vart den ogastiske potensen indikatoren for nevrosefridom og såleis målet for nevroseterapien.

Før eg går vidare, vil eg gjerne få streka under at det er på grunnlag av desse kliniske røynslene, som stendig har stadfest seg på nytt, at Reich og seksualøkonomien legg så stor vekt på den orgastiske potensen, altså ikkje ut frå meir eller mindre teoretiske spekulasjonar. Og eg tek oppatt det som desse røynslene syner, nemleg 1) at alle som av eiga røynsle kjenner den form for seksualoppleving som eg nettopp skildra, dei er sande om at den er meir tilfredsstillande enn alle andre former, 2) at evna til slik seksualoppleving, kalla orgastisk potens, herre finst hjå nevrosefrie menneske, og 3) at vi hittil ikkje kjenner tilfelle av nevrosefridom utan orgastisk potens.

Etter å ha etablert kva ei adekvat, fullt tilfredsstillande seksualoppleving er, og at ingen nevrotikar har evna til slik oppleving uskadd, tok Reich føre seg dei ymse former for sjeleleg forstyrring av orgasme-evna, og viste korleis kvar nevrosetype har si eiga form for skipling i eller nedsetting av den orgastiske potensen. Eg kan ikkje gå inn på denne påvisinga her. Derimot lyt vi sjå litt på Reichs allmenne drøfting av problemet korleis nevrosar i det heile vert til, korleis og kvifor dei alltid fører med seg skiplingar i genitalfunksjonen med nedsetjing av den orgastiske potensen, og likeins spørsmålet om kraftkjelda for nevrosane. Reich gjekk tit frå den skilnaden Freud hadde etablert mellom aktualnevrose og psykonevrose.

Aktualnevrosar kalla Freud silke nevrosar som syntest ha si årsak i eit aktuelt utilfredsstillande seksualliv, serleg coitus interruptus, onanikonfliktar eller seksuelt fråhald, og som gjekk over når det var retta på den seksuelle abusus. Freud tenkte seg i si fyrste tid at det seksuelle mishøvet i desse tilfella førde til ei opphauging av «seksualstoff», som han kalla den tenkte kroppslege årsaka. Når pasienten fekk i stand eit normalt seksualliv, vart det slutt på denne «opphauginga», og dermed var òg nevrosen slutt. Sidan slike nevrosar hadde ei aktuell årsak, det seksuelle mishøvet, kalla han dei for aktualnevrosar. I motsetning til dei har psykonevrosane si årsak i umedvitne, fortrengde impulsar, ynske og minne, ting som skriv seg frå barndomen åt pasienten, konfliktar som den gongen ikkje var løyste, men skuva til sides, fortrengde. Freud vart elles med åra klår over at skilnaden mellom aktualnevrose og psykonevrose ikkje på nokon måte er absolutt; eit nøgnare studium viser at det bak kvar aktualnevrose løyner seg noko av ein psykonevrose, og på hi sida at kvar psykonevrose har ein aktualnevrotisk kjerne.

Det var som sagt skilnaden mellom dei to som Reich gjekk ut frå. Han peika på at symptoma i aktualnevrosane i hovudsaka er angest + ei rekkje vasomotoriske symptom: hjarteklapp eller andre forstyrringar i hjarteverksemda. sveitting. hete- og kulderier. skjelving, svimring, diaré, stundom tørr gane eller sterk råke-ut-skiljing. No hugsar vi at årsaka til aktualnevrosane var seksuelle mishøve, dvs. eit seksualliv som gjev seksuell oppesing utan adekvat utløysing. Etter Freuds teori kom det då i stand ei «opphauging av seksualstoff», Reich kalla del ei oppdemming av seksualenergien. I alle høve førde skorten på adekvat utløysing til utvikling av angest og dei fysiologiske symptom som gjerne fylgjer med den. På hi sida vert ein aktualnevrotikar kvitt angesten sin og dei andre tilhøyrande symptom så snart han får adekvat seksuelt utløysing. Aktualnevrosane syner såleis ein tydeleg motsetnad og ein like tydeleg samanheng mellom seksualitet og angest.

Denne samanhengen og motsetnaden syner seg òg på andre måtar. I behandlinga av dei andre nevrosane, på kva måte ein så behandlar dei, syner det seg at kvar oppgjeving av eit nevrotisk symptom, det same kva slag det er av, fører med seg angest til å byrja med. Det syner seg at dei ymse symptom alle har til funksjon å hindra eller minka eller binda angesten, korleis ein no vil ordleggja det. Vert symptomet oppgjeve, vert den bundne angesten fri, så ein opplever han. Og når vi kan finna ut korleis ein nevrose vart til, så syner det seg støtt at han vart innleidd med angest. Det er dette vi meiner når vi seier at det attom kvar psykonevrose ligg ein aktual- eller angestnevrose, eller at kvar psyko-nevrose har ein aktualnevrotisk kjeme. Aktualnevrosen, som på den måten kjem fram under behandlinga av kvar psykonevrose, fell så bort når pasienten får i stand eit tilfredsstillande genitalt seksualliv med orgastisk utløysing av det slaget vi her har skildra.

Ut frå dette resultatet av drøftinga av sine eigne og andre folks kliniske røynsler melde det seg for Reich ei rekkje nye problem, som han for fyrste gong formulerte og tok opp til gransking og løysing. Eg skal her freista gjeva eit kort oversyn over dei viktigaste, om lag i den rekkjefylgje dei har hatt i Reichs gransking.

Det fyrste av desse problema var det psykologiske: Kva funksjon eller funksjonar har det genitale seksuallivet og serleg den genitale orgasmen? Hittil hadde både psykologar, lækjarar og biologar, ikkje å tala om moralistar og filosofar, skrive og tala som om kjønnslivet ingen annan funksjon hadde enn å halda oppe livet og føra det vidare. Dei visste nok, mange av dei, at det er sterke lystkjensler knytte til kjønnslivet, og at det for ein stor del er for å få denne lysta at folk og dyr parar seg. Men denne lysta var ikkje noko som ein trong taka særleg alvorleg, ho var nærast ein premi eller ein lokkemat som naturen hadde sett opp for å få folk og dyr til å taka på seg bryet med å få og fostra opp avkjøme. Menneske som ville taka livet alvorleg og vera noko meir, noko høgre og betre enn dyra, dei burde ikkje søkja si lukke i stettinga av sine låge dyriske drifter, men i å gjera sin skyldnad, som for somme òg kunne vera den å setja bom inn i verda og ala dei opp. Psykologane kunne fulla ikkje koma heilt bort frå den ting at somme folk vart fælt ulukkelege, om dei skulle forsaka sine seksuelle ynske, og både lækjarar og lekfolk kunne ikkje vera blinde for den samanhengen det i somme tilfelle syntest vera mellom eit utilfredsstilt kjønnsliv og visse sjukdomar — men dette var ting som vitskapen helst heldt seg borte ifrå, og lét diktarar og moralistar og teologar slåst med og om så godt dei kunne. Og det hadde vekt stor harme, like mykje mellom lækjarane og psykologane som mellom prestane og hine moralistane då Freud kom og hevda at det var undertrykt eller skakk-køyrd seksualitet som var årsaka til nevrosane. Freud hadde jamvel meint at dei seksuelle ynska ikkje berre burde gjerast medvitne, men òg stettast så fram det ikkje var noko i vegen for det og dei ikkje tok bort energien frå sosialt og kulturelt arbeid. Var det noko i vegen for å stetta dei seksuelle krava, så fekk ein enten fordøma dei og strida mot dei utan fortrenging, eller òg fekk ein «sublimera» dei, gjeva dei eit ikkje-seksuelt mål som samfunnet verdsette eller i minsto godkjende. Denne læra om fordøminga og sublimeringa av driftkrava gjorde at motstandet mot Freud og psykoanalysen gav seg noko, såleis at ikkje berre nokre ikkjeanalytiske psykologar kunne finna noko verdfullt i arbeidet til Freud, men jamvel moralistar og prestar. Alt var på god veg mot idyllen.

Men så kom Reich og uroa denne idyllen med si orgasmelære. Den fortel at skal eit menneske kunna halda seg friskt — dvs. fritt for nevrotiske symptom og hemningar — så treng det eit tilfredsstillande seksualliv med adekvat utløysing av dei seksuelle spaningane, og det vil for eit vakse menneske seia samlege med full orgasme; bom synest få adekvat utløysing ved suging, sutting og fri motorikk, ved kjæl og kjærteikn, og til slutt ved ein onani som dei kan gå heilt opp i og som gjev dei full utløysing. Så langt går dei kliniske røynslene. Men når dette er så, då må det vera klårt at seksualiteten har ein heilt annan funksjon enn berre den å syta for økslinga (forplantinga), nemleg den å regulera spaningane i den psykofysiske organismen, og det vil atter seia, å styra med energihushaldet. Nevrosane — og til dei reknar vi her likså vel hemningar som nevrotiske symptom — det vert etter det utslag av skiplingar i energihushaldet i organismen. Kva er det no for ein energi vi her har med å gjera? Psykoanalysen hadde kalla energien i dei seksuelle driftsutslaga for libido, som eigenleg tyder «trå» («begjær»). Psykologisk var dette eit godt namn, i samsvar med den gamle røynsla at det er «lysta (= tråa eller trongen) som driv verket». Det er heller ikkje utan grunn når ordet «lyst» har to tydingar: lyst til eller på eitkvart, og lyst ved eitkvart. Og er det nokon stad det er tydeleg at det er lysta som driv verket, så er det i kjønnslivet. I så måte ville «lyst-energi» vera eit høveleg namn på den seksuelle energien, om ein då ikkje ville halda på libido, som i grunntyding seier om lag det same.

Men det som vi psykologisk opplever som lyst, det må ha ei organisk, ei biologisk side òg. Når det gjeld seksuelt lyst, så kan den vera knytt til kva kjenslenæm («sensibel») stad som helst på kroppen. Nevrologisk er denne lysta knytt til det vegetative nervesystemet, som funksjonelt og i minsto delvis òg anatomisk greiner seg i to, det vagiske eller parasympatiske og det sympatiske systemet. Det som psykologisk er libidinøst, det er biologisk vegetativt.

No viser dei kliniske røynslene vi alt har nemnt, at når den seksuelle lyst-søkinga vert hindra og ikkje får nå sitt mål, så fører det til angest (som seinare kan bli bunden i eller avløyst av dei ymse nevrotiske symptom). Det fysiologiske uttrykket for seksuell lyst-trong er sterk innervering av vagus (vagotoni), som syner seg i frisk raudmosen hud i andletet og på kroppen, huda glatt, og varm utan sveitting, augo blanke, rikeleg råkesekresjon («tennene vasshaglar»), hjarta og puls rolege, avspaning av stengemusklane for blære og tarm, auka utskiljing frå alle kjønnskjertlar, kjønnsorgana blodfulle og varme, med ereksjon av dei erektile vev. Det fysiologiske uttrykket for angest på hi sida er sterk innervering av sympatikus (sympatikotoni): bleik, kald eller kaldsveitt hud, på kroppen gåsehud, munnen turr, augo oppspila, pupillane store, snøgg puls, hjartebank, stramme stengjemusklar for blære og tarm, kjønnsorgana innskrokne og turre, ingen seksualtrong. Lyst-kjensle og lysttrong, som ikkje medvite har nokon seksuel! karakter, har likevel same fysiologiske uttrykk eller utslag, om enn ofte mindre tydeleg og mindre ålment. Dette tyder på ein fundamental identitet av seksualitet og lyst (=-lysttrong, lystøking, lyst-oppleving). Det same gjer ei mengde med psykologiske røynsler, serleg tydelege hjå bom, men òg hjå svært mange vaksne i analytisk behandling: Bom som tidleg eller hardt har vorte hindra i å søkja si lyst, jamvel på ikkje-seksuelle område, utan å få adekvat utløysing for sin lyst-trong, dei kjenner dette som eit forbod mot allslags lyst, og dersom ikkje dette indre forbodet kjem bort att, vil dei som vaksne ha ei nedsett evne både til å søkja og til å finna lyst, og det både seksuelt og på anna vis som t.d. i arbeid. Og mange vaksne som i ei behandling lærer å kjenna den naturlege lyst ved t.d. fri anding, del kjenner tidt i fyrstninga denne lysta som noko usømeleg, dvs, seksuelt, trass i det at dei med tanken ikkje kan finna noko usømeleg i ho. Av alle desse grunnar meinte Reich å kunna fastslå at seksualitet og lystfunksjon er fundamentalt identiske, og at motsetnaden til seksualitet, lystfunksjon, både fysiologisk og psykologisk, er angest. Denne motsetnaden kalla han Grunnmotsetnaden i det vegetative livet.

Fysiologisk kan ein konstatera at ved vagotoni strøymer blodet og hine kroppsvæskene mot kroppsyta. Sjeleleg kjennest dette som at interessa vender seg utetter, ein får trong til å gjera noko eller til å koma i samband, i kontakt med andre menneske. Møter denne tøyinga utetter motstand, og det gjer ho mesta alltid, om så berre frå tyngdekraft og tråleik, så demmest straumen mot yta opp på fleire eller færre stader, det set inn ein lokal sympatikotoni med auka indre spaning, ved hjelp av den vert motstandet overvunne eller òg får den oppdemde energistraumen avlaup i «formålslause» rørsler. Varmeutviklinga frå næringsomsetnaden og andinga skaper så ny vagotoni, og same prosessen tek seg opp att, såleis at ein kan seia at den normale, frie vegetative livsverksemda ligg i eit rytmisk skifte og samspel mellom vagus- og sympatikusfunksjonar.

Men det jamne, kvardagslege skiftet mellom vagus- og sympatikus-funksjonar bruker ikkje opp, gjev ikkje utløysing, for heile den vegetative energien. Med større eller mindre mellomrom synest det samlast opp energi som trengjer på og vil ha avlaup gjennom omfram-utladningar av både vagotont og sympatikontont slag, utladningar som heile den psykofysiske organismen kan vera med om og samla seg om. Slike utladningar får ein på den eine sida gennom orgastiske seksualakter, på hi sida gjennom arbeids- eller kraftytingar som ein samlar heile seg om. I fyrste tilfellet har vagotonien, lystopplevinga, overtaket; men òg sympatikotonien gjer seg gjeldande i den sterke kjensla av spaning og trong til utløysing. I det andre tilfellet er kjensla av strev, av røyning av kreftene, av spaning, altså av sympatikotoni, sterkast, medan vagotonien gjer seg gjeldande i den medfølgjande lystopplevinga, i den tilfredsstillande kjensla av samla og velbrukt kraft og evne. I båe slags oppleving er det, når del er på sitt høgste, eit element av vågnad, av risiko, av fare, av angest, midt i lystkjensla. Isolert kan dette elementet verta til angestlyst, vågemot, eventyrhug (som de veit Fridtjof Nansen rekna for ein av dei verdfullaste menneskelege eigenskapar), eller, med negativt forteikn, til lystangest.

No viser den kliniske røynsla at desse to slag av oppleving alltid følgjest åt, såleis at i same mon som eit menneske har evna til samla arbeids- og kraftyting, har det òg evna til orgastisk seksualoppleving. Dette er elles ikkje anna enn ein måtte venta efter den nære samanhengen og det intime samspelet mellom dei to sidene av det vegetative nervesystemet, den vagiske og den sympatiske. Er dei vagiske funksjonane frie, så må dei sympatiske vera det òg, og omvendt. Dette er eit synspunkt som har vist seg særs verdfullt i det kliniske arbeidet. Det hender tidt at våre pasientar hevdar at det ingenting er i vegen med deira seksuelle potens, men del er misnøgde med arbeids-ytinga si eller med åtferda si på andre måtar. Når vi då har fått nøye greie på kva som er i vegen med arbeidsytinga eller åtferda, kan vi som regel slutta oss til eit visst slag av forstyrring i seksualfunksjonen òg, og for mitt eige vedkomande kan eg seia at ei nøgnare gransking av seksualopplevinga hittil alltid har gjeve meg rett. På hi sida hender det at folk som er særs velnøgde med arbeids-ytinga si og åtferda si elles med, at dei kjem til behandling nettopp for nedsett potens. Og då kan røgne opplysnigar om forma på den seksuelle skiplinga setja oss i stand til å ettervisa tilsvarande skiplingar i arbeidsevna, om så pasienten sjølv ikkje hadde vore vis med dei føreåt. Dette synspunktet er òg avgjerande for vår meining om når ei behandling er førd heilt fram. For at ho det skal vera må vi ha grunn til å tru på full orgastisk potens hjå pasienten, full evne til konsentrasjon i arbeidet, og — skulle eg vilja leggja til — eit visst vågemot og ei viss vågelyst. Ingen av dei to fyrste av desse kjennemerka vil ein kunna finna, i minsto ikkje for lengre tid, hjå andre enn folk med eit ordna genitalt seksualliv; når det gjeld det tredje, vågemotet og vågelysta, vil dei hjå folk utan orgastisk potens ha anten eit urimeleg stort eller eit urimeleg lite rom i livet, slike folk vil anten verta forvåga, som t.d. ville spekulantar, prosjekt- eller hypotese-makarar, eller dej vil vera lite tiltaksame og urimeleg varsame.

På spørsmålet om kva funksjon det genitale seksuallivet har, kan vi då svara at det er den einaste fullnøyande regulator av dei vegetative og dermed av dei sjelelege energispaningane. Evna til full genital seksualoppleving, orgastisk potens, er identisk med evna til maksimal og samla arbeidsyting, og med mot og lyst til å taka den vågnaden som livsoppgåvene fører med seg.

Saman med dette psykologiske resultatet melde det seg for Reich ei rekkje nye problem. Det nærastliggjande var det terapevtiske: Korleis kan me hjelpa pasientane til å vinna over dei indre vanskane som hindrar dei i eit tilfredsstillande seksualliv, øydelegg deira naturlege orgastiske potens? Sidan ei forstyrring i seksuallivet er det same som ei skipling i dei vegetative livsfunksjonane, galdt det fyrst å finna korleis desse funksjonane vert skipla og kjem i ulag. Sidan Reich gjekk ut frå psykoanalysen, vart det for han sjølvsagt å byrja med dei sjelelege årsakene. Alt psykoanalysen hadde slått fast, at årsakene til vanskane ikkje låg i dei nevrotiske symptoma, som tvert om var freistnader på å løysa eller å koma undan vanskane, vanleg på den måten at dei samstundes gav som ei tilfredsstilling av visse undertrykte ynske og maskerte desse ynska såleis at dei ikkje var til å kjenna att. Eit einaste konkret dørne: Ei tvangsvoren stiring på alt som eikorleis stakk av, viste seg å gjeva ei umiddelbar, om enn veik og stuttvarig, lystkjensle av same slaget som den pasienten fekk ved løynleg onani, berre så mykje veikare, og samstundes maskerte ho dei skodefantasiane som i si tid hadde fylgt med onanien. Som alle symptom gav dette lita tilfredsstilling og var til stor plage — altså inga god løysing på konflikten mellom onani- og skodelyst på ei side, moralbod på hi; men det sparte pasienten for å oppleva og å vedkjenna seg det han heldt for syndige og skamlege ynske. Det er i det heile det alle nevrotiske symptom og hemningar gjer. Freud hadde alt tidleg slått fast at både symptom og hemningar har slike konfliktar til føresetnad, og trudde fyrst at når konflikten og meininga i symptomet kom til medvit, så skulle symptomet bli borte. I somme tilfelle slo dette til, men ikkje nåme nær i dei fleste. For det meste synte det seg eit sterkt motstand mot å sleppa fram dei umedvitne ynska og endå meir mot å vedkjenna seg og oppleva dei, om så analytikaren hadde kunna påvisa kva dei gjekk ut på. Dermed vart det fyrst naudsynt å analysera motstandet, og Freud sette då Og opp ymse grunnprinsipp for denne «motstands-analysen» — prinsipp som i praksis sjeldan eller aldri før Reich vart nokolunde konsekvent etterlevde. Det synte seg likevel etter kvart at heller ikkje motstandsanalysen rådde med nåme nær alle nevrosar, for di motstandet kom ikkje berre frå medvitne og umedvitne ynske og affektar, men frå sjølve karakteren åt pasienten, og framfor den gjorde analysen stogg, i visso i svært mange tilfelle. Det var her Reichs fyrste store nybrottsarbeid på det terapevtiske område sette inn.

Reich var den fyrste innan psykoanalysen som tok opp karakterproblemet til allmenn drøfting. Alt før var det gjort mykje godt arbeid med å klårleggja driftgrunnlaget for mange einskilde karakterdrag — særleg Freud, Abraham og Jones hadde her gjort grunnleggjande arbeid. Men ingen hadde teke føre seg karakteren i det heile, kva for karakterdrag som heng saman, og kva det er som bind dei saman, og korleis den heile karakterbygnaden ser ut, og minst av alt hadde dei spurt etter kva funksjon karakteren har. Trass i det dei hadde sétt at dei ymse einskilde karakterdrag voks fram på visse driftgrunnlag og i visse gjevne høve, var det som dei likevel rekna med, at når karakterdraget no ein gong var der, så hadde ein ikkje anna å gjera enn å rekna med det og gjera det beste ein kunne utav det. Vel hende det at eit karakterdrag eller jamvel fleire kom til å laga seg om under ei behandling, men det vart meir rekna som eit tilfelle, som eit slumpehøve. Det vanlege var at når det i ein analyse var fastslege at den eller den tåtten, denne eller hi partialdrifta, var «charakterlich verarbeitet», som det heitte, så var det ikkje meir å gjera med den ting, anna enn å retta seg etter vedkomande karakterdrag, taka omsyn til det i si livsførsle så godt ein kunne.

Her var det Reich kom med sitt fyrste grunnleggjande terapevtiske framsteg. Ut frå sitt syn på den sentrale funksjonen seksualiteten og særleg orgasmen har i heile livshushaldet, laut han spørja seg kva rolle dei ymse karakterane spela for denne funksjonen. Alle karakterar har den ting sams at dei set sjølvet i stand til å verja seg i nokon mon mot for pinesame inntrykk, til å halda dei så pass på fråstand at det kan verta tid og høve til å reagera på ein tenleg måte og ikkje blindt. No har dei fleste meir eller mindre tenlege reaksjonsmåtar ein tendens til å bli til faste vanar, som lett vert umedvitne og hindrar ein i å reagera på den måten som nettopp i den situasjonen som ligg føre, er den mest tenlege. Då Reich no tok føre seg å samanlikna dei ymse karakterar etter deira innverknad på orgasme-funksjonen, såg han snart at dei fall i to store grupper: dei som gjev rom for organisk potens og dei som ikkje gjer det. Han kalla den fyrste gruppa for genitale karakterar, den andre for nevrotiske karakterar. Eg kan ikkje her koma med nokon omstendeleg karakteristikk av dei to gruppene, men nokre ord lyt eg likevel få seia om skilnaden mellom dei.

Den genitale karakteren har eit driftliv som har nått til full bløming, såleis at alle seksuelle ynske er innordna under det heteroseksuelle ynsket om samlege med full overgjeving, utan ynske om å pina eller bli pint og utan at han i maken sin — medvite eller umedvite — ser den av foreldra som han i barndomen var seksuelt bunden til. Utan særleg sterke grunnar finn han seg ikkje i å leva i cølibat; har han funne ein make som han heilt og trygt kan gjeva seg over til og som kan taka heilt og fullt imot, så vil han ha hug til å halda seg til denne eine, så lenge dette samsvaret varer. Hjå den neurotiske karakteren derimot vil del førgenitale ynska vera så sterke at dei kjem i vegen for den fulle genitale orgasmen, eller òg vil dei genitale ynska vera så hindra av forbod og vondt samvit, at det anten ikkje kjem i stand noko vakse kjønnsliv eller at det har så mange hemningar at det ikkje kan gjeva full utløysing. Denne skorten på full utløysing gjev ei kjensle av tomleik og hugløyse, det me kallar mindreverdskjensle, — som i parentes sagt er så vanleg at det har vore, og delvis er, allmenn tru at ei uglad eller misnøgd kjensle etter samlega er noko som høyrer til «post coitum omne animal triste»). Dersom denne mindreverdskjensla, som det stundom hender, driv ein til sosialt arbeid, så vil dette arbeidet anten verta pliktarbeid eller det vil søkja makt og ære meir enn lukke og giede. For den genitale karakteren vil det sosialc arbeidet vera eit naturleg utslag av hans trong til alltid vidare menneskeleg kontakt og av hans friske samhug med sine medmenneske i glede og sorg. Sidan orgastisk potens fell saman med eller er ei side av evna til å kunna samla seg heilt om eit føremål eller ei oppgåve, og at kvar nevrose er eller fører med seg ei skipling av denne evna, så følgjer av det at for den genitale karakteren er livet og arbeidet ei utfalding og realisering av hans naturlege tendensar eller ein strid for desse føremåla, medan arbeidet og livet åt den nevrotiske karakteren vil vera gjennomtrengt av strev med å halda nede både opphavlege og endå meir sekundære drifter eller tendensar. Del ymse formene for nevrotisk karakter er likså mange måtar til å halda nede slike drifter eller tendensar som vedkomande menneske skjemmest av eller held for farlege.

Ut frå denne innsikta i den rolla karakteren spelar, tok Reich til å sjå seg om etter ein metode til å kunna verka på og laga om karakteren. Og etter kvart arbeidde han ut ein ny teknikk til dette føremålet, den karakteranalytiske teknikken. Eg skal ikkje her gå inn på denne teknikken, berre peika på at han førde inn, eller rettare sagt, byggjer på, to synsmåtar som er nærskylde med dei psykoanalytiske, men likevel går eit viktig steg vidare. Medan psykoanalysen prøver å gjera det umedvitne medvite ved fri assosiasjon og ved tyding av umedvitne ynske og motstandet mot dei, går karakteranalysen på den eine sida laus på karakteren og gjer analysanden merksam på, dvs. medviten om den måten han ber seg åt på i ord og gjerning, og på hi sida oppmodar karakteranalytikaren han til ikkje berre å seia det som fell han inn, men òg til å gjera det så framt det ikkje er noka urimeleg ulempe med det. Det umedvitne som på den måten vert medvite, det vert opplevt på ein annan måte og med ei heilt anna kjensle av realitet enn det meste av det som kjem fram ved assosiasjon og tyding. Ved å bruka den teknikken som Reich utarbeidde synte det seg at mange karakterar, ja dei fleste, var bygde opp i fleire lag, som kom til uttrykk og til medvit det eine etter det andre, heilt til analysanden sjølv kjende at han var komen til den åtferda, den måten å vera på, som for han var det naturlege. Når ein analysand var komen så langt at denne naturlege åtferda var nokolunde stabil, då viste det seg at han òg var blitt orgastisk potent — noko som sjølvsagt ikkje hadde korne i stand med eitt slag, men litt etter kvart, etter som den seksuelle sida av åtferda hans vart behandla til liks med dei andre sidene.

Under arbeidet med den karakteranalytiske teknikken la Reich merke til at pasientane regelrett kom til å oppleva ei rekkje med kroppsrørsler og med kjensler som dei ikkje før hadde kjennskap til, og som lækjarvitskapen før ikkje hadde teke noko omsyn til, endå somt av dette hadde vore både sett og opplevt før, men heilt sporadisk og utan at nokon hadde nytta det ut. Dei rørslene Reich særleg la merke til, kom heilt av seg sjølv, ofte utan at analysanden til å byrja med visste om dei; dei tok gjerne til som rykk eller trekningar, som mange gonger kunne minna om slike ein ser ved dei ymse slag tics. Oftas byrja dei heilt lokalt, men breidde seg så vidare og vidare. Etter kvart som det vart meir av dei, kunne ein skilja mellom to slag: slike som verka mjuke, frie, organiske, og andre som var meir bråe, krampevorne, eller mekaniske. Når dei mjuke, organiske rørslene hadde nådd eit visst omfang før dei vart avbrotne av dei andre eller av strammingar, førde dei gjerne med seg kjenningar av strøymingar i kroppen — oftast tok dei kanskje til på framsida av låra, i bringa og magen, eller i andletet. Eit vilkår for at både dei samanhangande frie rørslene og strøymingskjenningane kunne koma i stand, var ein nokonlunde fri og djup pust. Ut frå desse røynslenc tok Reich til å studera samanhengen mellom andinga og dei spontane kroppsrørslene, og samstundes kva dei uttrykte, kva dei tente til, dei muskelholdningane og dei mekaniske eller automatiske rørslene som stoppa eller braut av dei spon tane rørslene og strøymingane. Og det synte seg då at di meir dei spontane rørslene og strøymingane breidde seg, di friare pusten vart, og di mindre det vart av faste strammingar og mekaniske, automatiske rørsler, di klårare skjøna pasienten vanskane sine og grunnlaget for dei, og di meir vart han i stand til å vinna over dei, både når det galdt arbeid og seksualitet og livet elles.

Dette var grunnlaget for eit nytt framsteg i den terapevtiske teknikken og førde til utarbeidinga av det som Reich kalla den karakteranalytiske vegetoterapien. Vi skal her nemna denne metoden berre med det siste ordet, vegetoterapi, men strekar under at vi då alltid meiner karakteranalytisk terapi og ikkje nokon sjølvstendig terapi som lite eller inkje har med karakteranalyse å gjera. Om den vegetoterapevtiske teknikken nokon gong vil kunna gjera seg fri frå karakteranalysen, og føra fram til lækjing av nevrosar og beting av karakterlyte heilt med sine eigne spesielle hjelperåder, det er eit spørsmål som eg ikkje vil taka opp til drøfting her.

Utgangspunktet for vegetoterapien som særskild teknikk for lækjing av nevrosar og karaktervanskar var oppdaginga av det som Reich har kalla orgasmerefleksen. Denne oppdaginga har Reich sjølv fortalt om i avhandlinga Orgasmusreflex, Muskelhaltung und Körperausdruck (Oslo 1937). Hjå ein pasient med særleg tydeleg og snøgg utfalding av dei spontane rørslene vi nett har tala om, vart desse rørslene etter kvart meir og meir samanhangande, såleis at til slutt var heile kroppen med i dei. Dei hadde då form av ei karakteristisk bølgjerørsle gjennom hede kroppen, med aukande tempo, til dei til slutt gjekk over i kloniske rykkingar som under ein fri orgasme. Det var denne rørsla Reich kalla orgasmerefleksen. Og då han fyrst hadde sétt denne refleksen i fullt utvikla form og mintest utviklinga som hadde ført fram til ho, då slo det han at alle dei rørslene vi her har omtala som spontane rørsler, dei er delar av orgasmerefleksen og, når dei får høve til å utvikla seg, tenderar til å samla seg, integrera seg om ein vil, i denne refleksen. I den kliniske behandlinga går denne integrerande utviklinga av orgasmerefleksen i eitt med overvinninga av karaktermotstandet mot dei frie impulsane og med løysinga av dei muskulære spaningane i kroppen, såleis at tilnærrninga til den fulle frie orgasmerefleksen kan takast som eit mål for tilnærminga til sjeleleg helse, til nevrosefridom.

Det nye i den terapevtiske teknikken som Reich tok til med etter denne oppdaginga, var det at han særleg tok augnemerke på dei spontane kroppsrørslene, og på det som bremsa eller braut av eller hindra desse rørslene i å utvikla seg. Noko av slike rørsler har  kvart einaste menneske i samband med andinga og hjarteslaget. Hjarteslaget er det vanskeleg å verka på anna enn omveges og med medikament, medan andinga òg lèt seg regulera vilkårleg. Vidare ser det ut til at skifte i hjarterytmen sjølv er resultat av andre vegetative prosessar meir enn årsak til slike prosessar, medan andinga sjølv set i gang eller bremsar eller stoppar mange vegetative rørsler og kjensler. Legg ein merke til den spontane andinga åt eit menneske når det ligg og spanar av kroppen så godt det kan, så vil ein, med litt røynsle, snart få auga på fleire eller færre stader der det strammar meir eller mindre, anten stendig eller i rykker som vedkomande sjølv oftast ikkje veit om. Med noko røynsle ser ein òg snart at i minsto mange av desse strammingane er lekkar av ei holdning, eit kropps- eller andletsuttrykk, som på si side er vitnemål om anten ei stemning, eit 1òt eller eit karakterdrag, alt saman ting som kan vera medvitne eller umedvitne eller halvmedvitne, om ein kan bruka eit slikt ord.

Den vegetoterapevtiske behandlingsteknikken går ut på å frigjera dei spontane, vegetative rørslene. For å få det til må pasienten oppleva medvite både dei konstante og dei skiftande strammingar i kroppen som hindrar spontane rørsler, og desse spontane rørslene sjølve etter kvart som dei kjem — det gjeld med andre ord å få han til å oppleva medvite det som går for seg i kroppen hans, både det han sjølv gjer og det som går for seg av seg sjølv om det ikkje vert hindra. Terapevten går i dette dels beinveges til verks, dels omveges. Beinveges er det når han t.d. endefram får pasienten til å kjenna etter kva han kjenner av kroppen sin, eller gjer han merksam på at han ligg og strammar t.d. halsen eller augnebrunene. Omveges er det om han t.d. peikar på at pasienten ikkje ein einaste gong på ei lang stund har godteke noko av det terapevten seier, om det så har vore soleklåre ting alt saman, og kanskje dermed får han til å losna litt på den stive nakken sin for ei stund. Ei blanding av beinveges og omveges pågang er det når ein fyrst får pasienten til å kjenna ei viss holdning eller stramming og di nest lèt han sjølv finna ut kva dette uttrykkjer, gjerne òg kva utslag det nyss har gjeve i hans åtferd. I arbeidet med dette dukkar det i dei fleste behandlingar gong på gong fram gløymde eller halvgløymde minne, oftast med ein tydeleg samanheng med den stramminga eller det andlets- eller kroppsuttrykket vi nett holdt på med. Sume strammingar, særleg kanskje på stader som er vanskelege å sjå eller koma til utanfrå, vert vi merksame på gjennom draumar; ut frå den rettleiing som draumen gjev, kan vi då ofte få pasienten til å kjenna og arbeida på å løysa slike strammingar.

For kvar ny ting som pasienten såleis opplever, frigjerest eit nytt stykke vegetativ rørsle; dette gjeld anten det nyopplevde er aktuelt eller historisk — svært ofte er det både det eine og det andre. Når dei vegetative rørslene har nått ein viss styrke eller eit visst omfang, vil pasienten oppleva dei òg, dels saman med strøymingar i kroppen, dels som slike strøymingar. Desse strøymingane vert samanlikna med varmebølgjer, med linne elektriske straumar eller med ei lett suging eller draging med tydeleg lystdåm; pasientar som før har hatt tydelege religiøse røynsler, samanliknar dei med desse strøymingane («Strømme, strømme av nåde, salighet, glæde og fred»); andre, som er vane med religiøst målbruk, men ikkje har hatt noka personleg religiøs røynsle, seier at dei no skjønar kva «sæla» er, eller at dei har fått ein forsmak på sæla. Opplevinga av desse strøymingane bruker å gjeva større sjølvtillit og ny von om å bli frisk.

Frå den tid pasienten er i stand til å oppleva og følgja med i sine vegetative rørsler, kan han arbeida med i behandlinga på ein annan måte enn før, med di han no meir og meir sjølv kan kjenna både korleis han bremsar sine vegetative rørsler og kvifor, og såleis meir målmedvite arbeida med på å vinna over hindringane, både frå den kroppslege sida og frå karaktersida. Etter kvart som dette arbeidet lukkast, vil han verta meir og meir klår over, både kva for ytre vanskar og konfliktar det er som har skapt hemningane og dermed nevrosen hans, og kva for indre og ytre vanskar han får å slåst med om han vil verta fri og frisk att. Den fulle opplevinga av desse vanskane, kan innimellom gjera han så motlaus og nedtyngt at han ikkje er i stand til å sjå nokon utveg. Dersom slike depresjonar får høve til å verta for sterke før pasienten gjennom behandlinga har lært å gjeva uttrykk i ord og åtferd for det han kjenner, kan det lett henda at han sluttar utan nemnande betring, eller jamvel at han i motløysa tek livet av seg. Serleg gjeld det om at han tidleg vert klår over sitt eige undertrykte sinne og lærer å gjeva uttrykk for det; har han lært det, er faren for avbrot av indre grunnar og for sjølvmord liten eller ingen. Men det kan i denne samanheng vera verdt å peika på at i alle svære nevrosar er desse farane — òg den sistnemnde, faren for sjølvmord — til stadar, og det anten pasienten kjem til behandling eller ei. Det at pasienten vert meir og meir klår over det fulle omfanget av vanskane vert meir og meir klår over det fulle omfanget av vanskanc sine og kor djupt dei sit, det fører regelrett til at siste luten av behandlinga òg vert den tyngste og vanskelegaste, både for pasient og terapevt. Det same gjeld elles for psykoanalysen og karakter-analysen med.

Etter kvart som dei vegetative rørslene vert frigjorde, kjenner pasienten seg meir og meir fri elles Og, og ikkje berre det, han kjenner seg meir og meir levande. Hans evne til å leva med i, gå opp i, gjeva seg over i det han til kvar tid held på med, aukar efter kvart, både når det gjeld arbeid, når det gjeld omgang med menneske, og når det gjeld seksualitet. Både arbeid, omgang og seksualitet gjer seg fri for det meste av det dei har ved seg både av plikt, av tvang, av ære- og kappelyst og av skuldkjensle, og vert til naturlege funksjonar som ein fritt og heilt kan gjeva seg over kvar på sin måte og til si tid. Og motstand slær ein ikkje lenger ned eller gjer ein motlaus, men eggjar ein til hardare tak, til kvassare ågang, til sinne om det trengst, eller, når motstandet verkeleg er uvinneleg, til leiting etter nye vegar eller nye mål. Ein kjenner seg i det heile meir levande. Dermed er det ikkje sagt at ein kjenner seg meir nøgd eller meir lukkeleg, stundom heller tvert om: Dersom ein lever i slike kår at ein ikkje kan greia å halda sitt nye indre liv ved like, så vil ein taka seg meir nær av det, lida meir under det enn før. På hi sida skal det mykje meir til før ein gjev opp freistnaden på å betra dei vonde livskåra, både for seg sjølv og for andre. For ein som er vegetativt frisk, han har dermed ei større evne til kontakt med andre, til medkjensle med dei, såleis at han òg lid under deira liding — altså enno ein grunn til misnøye, til ulukke. Ein kan seia at evna til liding veks om lag i same hove som evna til lukke — som rimeleg er, når ein hugsar på at alle hemningar for det frie vegetative livet vart til som ei vern mot angest og liding.

Den som er vegetativt fri, han opplever sine eigne turfter, sine ynske og impulsar annleis og sterkare enn den vegetativt bundne — frårekna dei særtilfelle då dei oppdemte impulsane åt den bundne brått bryt fram med så å seia unaturleg ofse. Men for di den vegetativt frie er såleis, finn han seg ikkje i andre ytre band og stenge enn dei han ser ein vitug grunn for. Og han vil kjenna trong til å ha frie menneske ikring seg, vil vantrivast mellom overmenn og undermenn, av di dei ikkje er i stand til å taka imot det han har trong til å gjeva, eller til å gjeva att det han har trong til å få. I eit samfunn som meir eller mindre byggjer på ulikskap og underkuing vil han difor verta revolusjonær. Han vil krevja ein samfunnsskipnad som gjev rom for frie menneske, og han vil krevja ei oppfostring som lèt borna få ha i fred den naturlege vegetative fridomen dei er fødde med. Ut frå dette var det Reich drog opp grunnlinene for ein seksualøkonomisk pedagogikk og for ein seksualøkonomisk politikk; meir enn grunnlinene kunne det sjølvsagt ikkje bli, berre ei seksualøkonomisk oppfostring i praksis vil kunna finna fram til meir detaljerte rettleiingar.

Grunndraget i ei seksualøkonomisk oppfostring er sjølvregulering. Med det meiner vi at alt som vert gjort med og for barnet, skal retta seg etter turftene åt barnet, slik som det kjenner dei og viser dei, og at barnet får høve til å stetta sine turfter, realisera sine ynske sjølv, så snart det kan og så langt det kan og viser at det vil — alt saman med rimeleg omsyn til dei naturlege krava åt dei vaksne og til dei ytre tilhøva og livsvilkåra. Grunnlaget for kravet om sjølvregulering er den røynsla vi gjer i så å seia kvar einaste behandling, at dei vegetative og dermed dei nevrotiske hemningane så godt som utan undantak skriv seg frå inngrep frå dei vaksne i den naturlege utviklinga og sjølvutfaldinga åt barnet. Sjølvreguleringa må taka til alt frå barnet er kome til verda, såleis at det alt frå sin fyrste dag sjølv får avgjera når, kor mykje og kor lenge det vil eta, når og kor lenge det vil sova og vaka, når det vil tøma tarmen og blæra, og når det vil ha stell. Det vil alltid krevja noko tid og noko omtanke av dei vaksne å finna ut korleis barnet vil ha desse ting, men med denne tida og denne omtanken vil ein snart finna ut det som er barnet sin eigen naturlege rytme, og har ein fyrst funne ut det, så kan ein lita på denne rytmen og rekna med han mykje tryggare enn med nokon vane som barnet har fått innlært utanfrå. Vidare vil initiativet, tiltaksevna, åt barnet veksa saman med kreftene og gjera det sjølvhjelpt og sjølvstendig så snart alderen og kreftene gjer det mogeleg å bli det. For det tredje vil ein sleppa tvil i eit spørsmål som nettopp i vår tid er vanskeleg for mange foreldre: Kor mykje kjærleik og kjæl skal ein gjeva barnet? Svaret er for oss greitt: så mykje som barnet sjølv vil ha, korkje meir eller mindre. Får det mindre enn det vil ha, vert det ulukkeleg og får mistru til seg sjølv og dei vaksne, det får nettopp den mindreverdskjensla som så mange vaksne no dregst med. Og får det meir enn det sjølv vil ha, så vert det bortskjemt, lærer seg av med å gjera noko sjølv for å få det som det vil ha, og tykkjer til slutt det er lite stas med alt det får, kor mykje og kor gildt det enn kan vera. Det same gjeld elles om alt det barnet får før det sjølv viser at det vil ha det: Det grev grunnen unna ei av dei grunnleggjande turfter for eit lukkeleg og framgangsrikt liv, turfta til å hjelpa seg sjølv så langt ein kan og til å røyna alle sine krefter til det ytste. Og endeleg vil ei oppfostring etter sjølvregulerings-prinsippet gjeva foreldre og oppfostrarar større glede av borna enn noko anna oppfostring, for di denne oppfostringa gjev rom og vokstervilkår for ein vidare og djupare kontakt mellom bom og vaksne enn det på annan måte er mogeleg å få.

Det er ikkje så lenge det har eksistert noka seksualøkonomisk oppfostring i praksis, men det finst då nokre få born som for det meste har vakse opp mellom vaksne med det synet på oppfostring som eg her har skissert eit par grunnliner i. Eg kan ikkje no koma inn på korleis sjølvreguleringsprinsippet verkar i dei einskilde grunnleggjande livshøve, slikt som reinsemd og orden, leik og annan omgang med andre born og med vaksne, læring og studium, arbeid og livsutfalding i det heile, og heller ikkje på den rolla seksualiteten spelar i livet åt born som får veksa opp under slike vilkår. Eg vil berre nemna at dei som eg kjenner av desse barna, dei er dei friskaste, naturlegaste, gløggaste og mest hugtakande bom eg i mitt liv har kjent — og eg har kjent og vore vener med mange bom, både små og store.

Då vi tala om korleis dei vegetative rørslene og strøymingane kjennest, korleis dei vert opplevde, nemnde vi at folk som før hadde hatt personlege religiøse røynsler eller var vane med å ordleggja seg i religiøse ordlag, dei samanlikna jamleg sine vegetative kjensler med sine religiøse, eller skildra sine vegetative kjensler i ord frå det religiøse målet. Desse fakta reiser spørsmålet om kva rolle desse kjenslene spelar i det religiøse livet og dermed i religionen i det heile, etter di det mellom vitskapsmenn i minsto i vår tid synest vera allment godkjent at grunnlaget som all religion byggjer på er dei religiøse røynslene. Dette spørsmålet har enno ikkje fått meir enn ei reint førebels drøfting, i mindre arbeid av Reich, Karl Teschitz og meg sjølv; det eg her kan leggja fram om det, vert difor òg berre førebels resultat, som eg vonar det skal bli høve til å djupa ut i ein annan samanheng.

Den religiøse røynsla (eller opplevinga) har alltid stade i brennpunktet for religionspsykologien, heilt sidan denne vitskapsgreina vart til i slutten av førre hundreåret. Eg meiner sjølv at eg har påvist (i Møtet med det heilage, Oslo 1927), at det er ei psykologisk røynsle av eit særskilt slag som er grunnlaget og utgangspunktet for og årsaka til alt det som er spesifikt religiøst i religionane; denne røynsla, som fell saman med det William James kallar dei mystiske medvitstilstand, har eg kalla ekstase, og vist under kva for vilkår ho kan og må ha gjeve opphavet til religionar. Her skal eg berre nemna at ekstasen i ei eller anna form er ein fast og sentral del av den religiøse omvendinga, som vel er det religiøse fenomen som har vorte vidast studert av psykologane, og som dertil står i sentrum av interessa i serleg mange kristne religionssamfunn. Aller sterkast er denne interessa i dei engelske og amerikanske religionssamfunna, og det er derifrå vi har dei heste granskingar av omvendinga òg.

Desse granskingane, som byggjer like mykje på utsegner frå levande menneske som på litterære kjelder, viser at i desse samfunna minsto er omvendinga framfor alt eit pubertetsfenomen — ordet pubertet teke i si sosial-psykologiske tyding, om tida frå kjønnsmognaden til det kjem i stand eit vakse kjønnsliv. Nettopp dette gjer det lettare å skjøna heile omvendingsprosessen, for di det nøyer oss til å spørja kva det er ved overgangsalderen som gjer ungdomen særleg næm for slike røynsler. Studiet av bom og vaksne frå seksualøkonomisk synsstad med vegetoterapevtisk teknikk gjev oss svaret. Det syner at småborn, før dei i nemnande mon har fått sine naturlege tendensar underkua, i alle sine rørsler viser det frie og mjuke og yndefulle vegetative laget, som vi hjå vaksne berre finn i unntakshøve eller etter ei lang behandling. Det viser vidare at denne mjuke og friske spontaniteten minkar og til slutt vert mesta borte etter kvart som barnet vert tvinga til å halda att sine natulege impulsar og sine naturlege reaksjonar på inngrepa frå dei vaksne. I fire-fem-seks-årsalderen ser ein særs tydeleg hjå dei fleste born denne tilbakegangen i vegetativ friskleik. Frå fem-seksårsalderen har mange born bytt om ein stor del av den naturlege livs- og lukkekjensla med ein meir eller mindre utrygg byrgskap av at dei vaksne er fornøgde med dei, eller at dei kan hevda seg mellom jamnaldringane. Dette går på ei vis vel i nokre år frametter, gjeme til fram mot puberteten. Då får den underkua livshugen og særleg seksualiteten ny kraft frå kjønnsmogninga. Men sidan alle avlaup er meir eller mindre stengde, vert han demt opp; til det trengst det mykje energi, binde-energi, så den energien det medvitne sjølvet rår over, vert mange gonger liten — med det resultat at ein kjenner seg maktlaus, evnelaus, mindreverdig og tom eller ulukkeleg. For mange kjennest det anten som livet ikkje er noko tess, eller som dei sjølve i minsto ikkje kan få noko av det som gjer livet verdt å leva. Det er dette som for ein stor del utgjer dei såkalla pubertetsvanskane. Desse vanskane fell ikkje alltid saman med den fysiologiske puberteten, som er tida for mogninga og utskiljinga av dei fyrste kjønnsceller. Men reknar vi med den psykologiske puberteten, som varer frå ei tid føre den fysiologiske og til den unge mannen eller kvinna har teke opp eit vakse seksualliv, då kan vi slå fast at så godt som alle menneske i våre kultursamfunn har sine pubertetsvanskar. I denne vanskelege tida, då livet synest ein vondt og usælt eller tomt og audt, kjem så religionen med sitt evangelium, sin «glade bodskap» om eit anna, eit nytt, eit betre, eit rikare og sælare liv, for alle som vil omvenda seg og tru. Eg skal ikkje her koma inn på dei metodane religionen bruker for å få i stand ei slik omvending og tru, heller ikkje på dei tilfella då omvendinga og trua synest koma reint av seg sjølv, utan noka førebuing. Eg skal nøya meg med å konstatera at omvendinga og trua verkeleg fører til eller fører med seg eit nytt liv, som vert opplevt av den omvende og truande med den sterkaste røyndomskjensle han i det heile veit om. Denne opplevinga kjennest for dei fleste som eitkvart heilt nytt i livet deira — berre ein og annan vert mint om ei tid langt attende i barndomen, då han kjende seg levande på ein liknande måte. Det må vera slike minne som har skapt bibelorda om at «utan de vert som bom, kan de ikkje koma inn i Guds rike» og «at Guds rike høyrer småborna til». For det nye livet som religionen lovar og gjev sine truande, det er i hovudsak ei oppattvakning, eit frambrot av det spontane vegetative livet og den medfylgjande livskjensla, som kvart friskt og ukua barn har, om enn mindre medvite av di det hjå barnet frå fyrst av ikkje kjenner noka grense eller nokon motsetnad.

Det vitskaplege provet for at dette er så, er hittil ikkje gjeve, og det er mykje mogeleg eller jamvel rimeleg at det resultatet av mine eigne røynsler og granskingar som eg her grovt har rita opp, at det kan koma til å sjå annleis ut etter meir røynsle og vidare gransking. Men eg trur at kvar den som har litegrann kjennskap til både nevroseterapi og religionspsykologi, vil sanna at det frå denne synsstaden opnar seg store og lovande arbeidsoppgåver for religionsgranskinga.

Det seier seg i grunnen sjølv at ein psykologisk teori med det skisserte synet på sjeleleg og kroppsleg helse, på pedagogikk og på religion, den må òg få konsekvensar for eins syn på politikk og samfunnstilhøve. Nokon fastlagd selcsualøkonomisk politikk er ikkje utarbeidd enno, og kan ikkje godt verta det før tilstanda i dei ymse kulturland er slike at ein kan gjera praktiske freistnader på å realisera i større mål dei seksualøkonomiske prinsippa. Frå seksualøkonomisk synsstad må hovudmålet for all politikk vera å skipa samfunnet og livskåra slik at livet, det frie, spontane, vegetative livet kan få falda seg ut så fritt og så sterkt som råd er — det er det heste «hushaldet» med den seksuelle energien = livsenergien. Til dette krevst det at kvart menneske har fritt rådvelde over sin eigen kropp og fritt kan følgja og realisere sine eigne ynske, seksuelle og andre, så lenge han ikkje dermed krenkjer tilsvarande ynske åt andre; samfunnet må òg syta for dei ytre høve som trengst til dette. Vidare må samfunnet syta for ei oppfostring som respekterar alle dei naturlege turftene åt borna og gjev dei høve til å utvikla seg fritt slik dei sjølve vil det innanfrå, i naturleg samspel med andre likså frie born og vaksne. Og endeleg må arbeidet skipast såleis at kvart menneske heilt ut, eller i minsto i all hovudsak, får gjera det arbeidet det likar og i samarbeid med dei det trivst med, såleis at arbeidet ikkje lenger stengjer og drep, men tvert om sjølv er uttrykk for den spontane, frie livslysta.

Det kan ingen i dag seia korleis eit samfunn må vera for å fylla desse krava, og heller ikkje kan nokon i dag seia korleis vi skal nå fram til eit slikt samfunn. Det som i dag kan gjerast, det er at alle dei som medvite kjenner det spontane livet i seg og skjønar dei vanskane og farane det lever i no, i det noverande samfunnet, at dei kvar for seg og i samarbeid med kvarandre skaffar seg kjennskap til samfunnsorganismen som han no er og som han no verkar, og saman finn ut kvar ein best kan setja inn med arbeid for ein ny, fri og naturleg samfunnsskipnad. Berre så mykje må vi vel alt no kunna seia, at arbeidet i samfunnet lyt taka sikte på å stetta dei naturlege turftene åt menneskja, og at all samfunnsskipnad lyt gå ut frå dette arbeidet og byggjast opp og ut av dei som er med i det.

På enno eitt område — eigenleg det største og vidaste av alle — vil dei seksualøkonomiske livsteoriane gjeva nye, store og viktige arbeidsoppgåver, eg meiner i biologien og del vitskapane som heng saman med den, som patologien, fysiologien, og terapien.

Ut frå sine kliniske røynsler om den fulle orgasmen og den rolle den spelar som utjamnar av sjelelege og vegetative spaningar og dermed som vedlikehaldar av den psykofysiske helsa, tok Reich til å granska kva denne orgasmen eigenleg er for noko, når ein ser på han biologisk og fysiologisk. Han kom då på den tanken at det ein ved orgasmen opplever som seksuell øsing og spaning, og som syner seg som vagotoni med blod- og væskestrøyming til kroppsyta, serleg til kjønnsorgana, det er fysisk ei mekanisk spaning som fører med seg ei elektrisk opplading, som når ho har nått ei viss høgd, slår over i utlading og mekanisk avspaning. Ved eksperiment med ein oscillograf slo han fast at det ved seksuell øsing finst ei slik stiging i den elektriske ladinga på dei erogene stadene som han hadde tenkt seg ut frå den nemnde hypotesen; på hi sida fann han ein nedgang i den elektriske ladinga på desse stadene når forsøkspersonen opplevde angest eller ulyst. Som før nemnt knyter seksuell øsing og lyst seg til ei overvekt av vagotoni, angest og ulyst derimot til ei overvekt av sympatikotoni. Og vagotoni vil seia strøyming til kroppsyta, utviding, ytespaning, sympatikotoni derimot strøyming innetter, samandraging, nedsett spaning på yta. Eit rytmisk skifte mellom strøyming utetter og strøyming innetter finn vi hjå alt manifest liv, frå den uvandaste eincelling til den høgste organisme, herre med den skilnaden at medan denne rytmen hjå høgre organismar knyter seg til eit vegetativt nervesystem, med parvis motsette vagus- og sympatikus-funksjonar, knyter den seg hjå lågare organismar til verknaden av somme kjemiske emne. Desse emna fell i to hovudgrupper, den eine med vagus-verknad, den andre med sympatikus-verknad; til den fyrste høyrer kalium, cholin og lecitin, til den andre kalsium, adrenalin og cholesterin — vil vi kalle gruppene for kalium- og kalsium-gruppa.

   I ljoset av alt dette, og ei mengd med andre einskildfakta som knyter seg til det, kom den formelen Reich hadde sett opp for orgasmen:

spaning – opplading – utlading – avspaning

til å få ei ny og mykje vidare tyding. Sidan det skiftet, den rytmiske rørsla som kjem til uttrykk i denne formelen, finst hjå alt levande, spurde Reich seg om det ikkje var formelen for sjølve livsfunksjonen han der hadde funne. Og straks gav han seg til å sjå seg om etter eksperiment som kunne svara på dette spørsmilet. Dei fyrste som lukkast, var dei han kalla bion-eksperimenta.

   Desse eksperimenta går ut frå den tankegangen, at dersom orgasmeformelen samstundes er formelen for sjølve livsverksemda, så må det koma fram liv i og av livlaust to, dersom ein blandar emne med den kjemiske samansetning som levande materiale har, under slike høve at det kan koma i stand eit slikt rytmisk skifte med mekanisk spaning — elektrisk opplading — elektrisk utlading — mekanisk avspaning, som formelen krev. Til det formålet blanda Reich ymse steriliserte emne, til dels organiske, under slike høve som nemnt; det synte seg då at det i og av somme av desse blandingane kom i stand liv; under mikroskopet kunne ein sjå same slag rørsler som i levande eincellingar, deler av blandinga organiserte seg til celler med kjerne og protoplasma, og når ein førde dei over i sterilisert næringsbuljong av dei slag ein vanleg bruker til bakteriekultur, så øksla dei seg og laga meir og meir av næringbuljongen om til levande materie. — For å tryggja seg mot infeksjon frå lufta eller frå instrument, fann den franske dosenten Roger du Teil på ein måte til å utføra både steriliseringa og blandinga i eit system av lufttette røyrer, som gjorde infeksjon umogeleg; resultatet vart likevel det same. Bioneksperimenta vart emne for fleire presseåtak i Noreg særleg våren og sommaren 1938. For ein del bygde desse åtaka på eit altfor laust målbruk og ei for lite gjennomtenkt framstilling i Reichs bok om bionene; men i hovudsaka bygde dei på skort på kjennskap til eksperimenta: ikkje ein einaste av kritikarane hadde sjølv sett seg inn i Reichs forsøksteknikk eller sjølv gjort etter eit einaste av hans forsøk. Ein vitskapsmann som vart beden om å setja seg inn i Reichs forsøk om resultata av dei så pass at han kunne gjera seg opp ei eiga meining om dei, svara at det ville han ikkje — for, sa han, skulle eg verta overtydd om at Reich har rett, ville eg ikkje tora stå ved det offentleg, slik ein revolusjon som det ville skapa innan vitskapen.

   Sjølv er eg for lite kjend med biologiske og bakteriologiske arbeidsmåtar til å kunna ha meir enn ei lekmanns-overtyding, bygd på min kjennskap til Reich og skriftene hans og på det eg har sett av eksperimenta hans. Eg skal difor ikkje seia meir om striden om bionene, men berre freista gjeva eit stutt oversyn over Reichs vidare tankegang og eksperiment.

Eg nemnde at Reich til bion-eksperimenta sine brukte m.a. steriliserte rester av livlause organismar. No synte det seg at dei levende som vart til under eksperimentet, var av heilt andre slag enn den organismen som det steriliserte emnet var teke frå: m.a.o., ein organisme kan døy og sidan gjeva emne til eit nytt slag spontant liv. Reich sette dette i samband med ein tanke som ymse patologar før meir lausleg har vore inne på: at det levande sjukdoms-toet i somme sjukdomar, som t.d. tuberkulose og kreft, kunne ha vorte til ved «sjølvavling» (generatio sprontanea) i daudt og forfalle organisk vev. Reich meinte at om dette er så, då måtte ein t.d. i kreftsjukt vev kunna finna små levende av samme storleiks- og organisasjonsorden som dei bionene han hadde oppdaga. Han gav seg til å granska slikt vev med dei største mikroskop han kunne skaffa, og granskinga gav han rett: Han fann små levende som før ikkje hadde vore oppdaga, og fekk dyrka dei i same slags kulturar som bionene. Han freista vidare å blanda dei nyoppdaga basillane med bioner, og det viste seg då at somme av bionene var meir leveføre enn basillane, som dei etter kvart åt opp. I dei siste par åra — sidan hausten 1939 i Amerika — har Reich halde på med vidareføring av desse eksperimenta, til dels i samarbeid med amerikanske kreftgranskarar. Detaljar om arbeidet i desse siste åra er enno ikkje komne hit, men så mykje har vi høyrt at vi har lov til å vona på viktige resultat både for kreftgranskinga og for kreftterapien.

Under arbeidet med bion-eksperimentet kom Reich til å leggja merke til ymse ting som han ikkje kunne forklåra annleis enn som verknader av ei ukjend utstråling frå bionene. Ved forsøk med eit statisk elektroskop kunne han visa at somme bioner verka på eit gummistykke på same måte som gnidingselektrisitet; gummistykka gav òg same utslaget om dei vart lagde i solskinet, eller om dei vart lagde på magen eller kjønnsorgana på folk med vegetativt rørslenæme — derimot gav dei lite eller inkje utslag om dei vart lagde på folk som vegetativt var støle. Etter det syntest det fastslege at folk med fritt vegetativt liv strålar ut energi, ikkje berre figurleg eller sjeleleg, det har lenge vore kjent, men bokstavleg og fysisk. Kva dette kan få å seia for vårt syn på og for vårt bruk av den vegetative energien, er det enno uråd å seia noko om. Eg berre nemner at det no vert drive med vidare eksperimentering med denne energien i ymse land; vonleg kjem dei snart så langt at vi kan få høyra noko om dei.

Vi har her freista skildra framvoksteren av den granskingsgreina som grunnleggjaren, Wilhelm Reich, har kalla seksualøkonomi, frå ein klinisk nevroseterapi til ein teori om funksjonane åt livsenergien i det heile. Det tok til med ei påvising av kva seksualiteten har å seia for den sjelelege og dermed for den kroppslege helsa, og grunnla ut frå det læra om hushaldet med den seksuelle energien, ei lære som skapte ei rekkje nye arbeidsoppgåver for terapien, pedagogikken, religionsvitskapen, samfunnsvitskapen og politikken, og endeleg reiste nye problem for biologien, den allmenne og spesielle patologien, derunder kreftgranskinga, og endeleg for biofysikken. Namnet seksualøkonomi tok den nye granskingsgreina med seg over på dei nye vidare arbeidsmarkene sine òg, endå granskinga no kan synast femna mykje vidare enn namnet seier. Likevel er det fleire gode grunnar til å halda på det gamle namnet. For det fyrste den historiske grunnen, at det var studiet av seksualiteten som var utgangspunktet og grunnlaget for teorien. Di nest den tingen at granskinga hittil etter kvart har gjort det meir og meir klårt at den seksuelle energien, libido i psykoanalytisk målbruk, den er ingenting anna enn sjølve livsenergien; dette kunne ein kanskje òg ordleggja slik at ein seier det finst ingen spesifikk seksualenergi, «seksualenergien» i trongare meining er sjølve livsenergien retta mot eit seksuelt føremål. Seksualenergien er altså ikkje ein del av livsenergien, seksualiteten er ein funksjon av den samla livsenergi, såleis at når seksualiteten er fri, er livsenergien det òg i same mon. Vert seksualiteten meir eller mindre undertrykt, vert den samla livsenergien det i same mål. Dette synet særmerkjer i så høg grad heile teorien vår, spelar så avgjerande inn i alle dei greiner granskinga vår hittil har vore inne på, at det er rimeleg det kjem til uttrykk i sjølve namnet på teorien. Ein kunne kanskje tenkja på tit namn som «seksual-energetikk», men det ville ikkje svara til vårt syn på granskinga som er det at arbeidet vårt skal tena det menneskelege føremålet å hjelpa folk til å styra på beste måte sin livsenergi; det synet kjem til orde i namnet seksualøkonomi. Endeleg ligg det i namnet at vi vedkjenner oss det revolusjonære i arheidet vårt., med di vi i sjølve namnet lyfter fram i ljoset og til ære det som til alle folks ulukke har vore mest avheidra og fordømt og underkua: seksualiteten, det menneskelege grunnkravet om lyst og lukke med og ved vår eigen kropp og våre medmenneske.

* * *

Som kvar annan djupgåande eller vidfemnande psykologisk eller filosofisk teori, så har seksualøkonomien til bakgrunn ein viss måte å oppleva ting på. Ein slik opplevingsmåte er alltid vanskeleg å setja i ord, jamvel om han er medviten, som han i dei fleste tilfelle er berre eit stykke på veg. Den opplevingsmåten som er bakgrunnen for seksualøkonomien, vil eg freista formulera såleis: ei medviten oppleving av eins eigen kropp som ein levande einskap og heilskap, og av det kroppslege og det sjelelege som to sider av eller to uttrykk for eitt og det same. Den som ikkje sjølv opplever dette såleis, han vil ha vanskeleg for å skjøna og halda fast på samanhengen i dei seksualøkonomiske teoriane.

For barn synest denne opplevingsmåten vera sjølvsagd og naturleg, men før han vert heilt medviten, vert han undertrykt i den vanlege oppsedingskverna. Denne kverna har nettopp — dels medvite, dels umedvite — den oppgåva å knusa det «opprørske», det «obstanasige», det «ulyduge», det «usømelege», det «umoralske» i barnet, få viljen åt barnet i lomma på dei vaksne. Det skjer ved å øydeleggja hjå barnet den naturlege kjensla av kroppsleg og sjeleleg einskap og heilskap. Barnet vert truga, formana, suggerert til å finna somme deler av kroppen og deira funksjonar «stygge» og «skamlege», og til å halda somme av tankane og ynska sine for «vonde» eller «slemme» i motsetnad til andre som er «snille», «gode», «dygdesame». Lukkast denne oppsedinga, misser barnet si kjensle av indre sjeleleg og kroppsleg einskap, samanheng og styrke, det vert i staden tvihuga, kløyvt, avstengt, det vert fullt av tvil, «anfektelser», førehandsangest og bondeanger, det kjenner seg maktlaust og hjelpelaust, og vert ein lydug reiskap for dei som vil bruka det — til sine føremål.

Hovudmålet for ein seksualøkonomisk politikk er å få slutt på denne øydelegginga og skapa vilkår for at bom og vaksne kan få leva og oppleva livet friskt og naturleg.

1  Prenta på engelsk (under psevdonymet Carl Arnold) i «International journal of Sex Economy and Orgone Research., vol. III. 1944.

2 Kor vidt det seksualitetsomgrepet er som professor Schjelderup nyttar i si nyaste nevroselære, har eg ikkje kunne få greie på; heller ikkje om han sjølv reknar sin teori for psykoanalytisk.